Badania archeologiczne w 2025 roku na trasie budowy drogi ekspresowej S17

Trasa drogi ekspresowej S17 Piaski – Hrebenne, odc. Nr 9 – Tomaszów Lubelski (koniec obwodnicy) – Hrebenne (początek obwodnicy), przecinała obszar dużego stanowiska archeologicznego oznaczonego jako AZP nr 96-90/26-27, w miejscowości Bełżec (Ryc. 1), na którym podczas rozpoznania powierzchniowego przebiegu S17 zlokalizowano ziemne fortyfikacje polowe z okresu II wojny światowej. Całość powierzchni stanowiska określono wstępnie na ok. 4 ha, z czego w pasie budowy drogi S17 znalazło się ok. 90 arów. Na powierzchni terenu widoczne były liczne zagłębienia o różnej wielkości, które identyfikowano jako okopy i rowy strzeleckie oraz miejsca do ukrycia czołgów lub ciężarówek.

Trasa przebiegu drogi ekspresowej S17 przecina obszar tego stanowiska i z tego względu urząd konserwatorski zalecił inwestorowi – Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad O/Lublin, przeprowadzenie badań wykopaliskowych, przed rozpoczęciem właściwych robót drogowych, na powierzchni stanowiska, która „wchodziła” w strefę realizacji tej inwestycji. Badania te realizowane były przez firmę archeologiczną „Fundacja Dziedzictwa Archeologicznego” z siedzibą we Wrocławiu, a kierownikiem badań realizowanych jesienią 2025 r. mgr Tomasz Murzyński. Początkowy etap badań to zdjęcie warstwy humusowej na wskazanej do badań powierzchni wykopów, a następnie jej oczyszczenie ręcznie przy użyciu łopat, w celu wyróżnienia zarysów odsłanianych obiektów, ich zadokumentowania, a następnie eksploracji.

Na stanowisku zadokumentowano i przebadano łącznie 203 obiekty ziemne o zróżnicowanej wielkości, przeznaczeniu, charakterze i chronologii.

Najmłodsze okazały się ziemne fortyfikacje polowe, ale ich przynależność chronologiczna łączona z II wojną światową okazała się błędna, gdyż na podstawie znalezisk ruchomych występujących w wypełniskach tych obiektów w postaci puszek konserwowych typu „tuszonka” lub tubki pasty do zębów z datą 1946 r. oraz przekazów najstarszych mieszkańców Bełżca, bez wątpienia wynika, że były to fortyfikacje związane ze stacjonowaniem oddziałów Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Jednostki te działały w ramach „Akcji Wisła” i brały udział w akcjach przeciwko ugrupowaniom UPA działającym w regionie. Z bazą KBW ewidentnie należy łączyć 5 dużych zagłębień terenowych, które były schronami dla czołgów i ciężarówek np. obiekty nr 59 (fot. 1) i 117 (fot. 2). Towarzyszyło im kilkanaście okopów i rowów strzelniczych – obiekt nr 17 (fot. 3 i 4) i obiekt nr 26 (fot. 5 i 6), gdzie odkryto puszki po „tuszonce” (fot. 7) oraz kilkadziesiąt różnorodnych jam, w których odnotowano m.in. elementy pojazdów wojskowych (fot. osiem).

Nieco starsze znaleziska pochodzą z połowy XVIII wieku. W obiekcie nr 147 odnaleziono monetę – 1 krajcar z 1763 r. (fot. 9), a obiekt nr 67 zawierał pochówek konia (fot. 10). Ponadto w kilku innych obiektach odnotowano obecność fragmentów ceramiki datowanych na XVIII-XIX w.

Znacznie starsza grupa odkrytych zabytków i obiektów została datowana na epokę brązu i połączona z kulturą trzciniecką (ok. 1700 – 1500 lat p.n.e.), czego przykładem jest wybór charakterystycznych dla tej kultury fragmentów naczyń glinianych z obiektu nr 82 (fot. 11). Obiekt ten posiadał wyraźnie czytelny zarys wypełniska w rzucie poziomym i profilu poprzecznym (fot. 12).

Natomiast najstarsze znaleziska na stanowisku wskazują na obecność ludności kultury ceramiki sznurowej (kcsz), z końcowej fazy epoki neolitu, datowane na drugą połowę 3 tysiąclecia p.n.e. (ok. 2500 – 2000 lat p.n.e.), która pozostawiła tu pochówek członka swojej społeczności – ob. 63 (fot. 13). W jamie grobowej odkryto: 2 naczynia gliniane – pucharek (fot. 14) i przydenną część amfory (fot. 15), będące typowym zestawem naczyń występującym w tej kulturze; 1 toporek kamienny zachowany w całości (fot. 16) będący bardzo charakterystycznym wyróżnikiem kcsz; 1 kamień żarnowy(fot. 17) z wyraźnym śladem jego użytkowania w postaci zagłębienia na jednej z powierzchni; 2 trójkątne grociki krzemienne do strzał z wcięciem w podstawie (fot. 18); 3 siekierki krzemienne (fot. 19, 20 i 21) oraz „wiórowiec krzemienny” (fot. 22). Omawiane naczynia oraz narzędzia krzemienne i kamienne, jak na standardy odnotowywane dotychczas w grobach ludności kultury ceramiki sznurowej, stanowiły bardzo bogate wyposażenie grobowe mające prawdopodobnie służyć zmarłemu w zaświatach.

Aktualnie materiał zabytkowy pozyskany podczas opisywanych wykopalisk jest analizowany i opracowywany. Ostateczne wyniki mogą zostać skorygowane, co nie zmieni faktu, że mamy do czynienia z bardzo wartościowym stanowiskiem archeologicznym nie tylko ze względu na pozostałości fortyfikacji polowych ale przede wszystkim na niespodziewaną obecność zabytków pradziejowych.

Udział służb konserwatorskich przy tej inwestycji wiąże się z projektem – „Pomoc techniczna FEnIKS dla GKZ na rok 2025”

W 2025 roku Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Lublinie przystąpił do II etapu projektu pt. „Pomoc techniczna FEnIKS dla GKZ na rok 2025”

Projekt polega na wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego jako Generalnego Konserwatora Ochrony Zabytków (GKZ) i 16 Wojewódzkich Konserwatorów Zabytków (WKZ) – w realizacji zadań związanych z nadzorem nad pracami prowadzonymi przy zabytkach w ramach przede wszystkim dużych inwestycji liniowych, w takich obszarach jak kultura, transport, środowisko i energetyka, współfinansowanych z POIiŚ, FEnIKS i instrumentu „Łącząc Europę” (CEF oraz CEF2).

Celem projektu jest zwiększenie efektywności pracy służb wojewódzkich konserwatorów zabytków w ramach inwestycji infrastrukturalnych, zgodnie z wymaganiami programów POIiŚ, FEnIKS, CEF i CEF2.

Projekt ma na celu wsparcie 16 Wojewódzkich Konserwatorów Zabytków.